Nowy pakiet regulacji AML/CFT. Co zmienia dla firm?

Nowy pakiet AML wprowadza jedną z największych zmian w unijnych przepisach o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Jego celem jest większe ujednolicenie zasad w całej Unii Europejskiej oraz wzmocnienie nadzoru nad podmiotami, które mogą być wykorzystywane do ukrywania nielegalnego pochodzenia środków.

Zmiany obejmują nie tylko sektor finansowy. Nowe obowiązki mogą dotyczyć także wybranych podmiotów handlujących towarami o wysokiej wartości, agentów piłkarskich, zawodowych klubów piłkarskich, operatorów migracji inwestycyjnej oraz innych uczestników rynku. Dlatego warto znać główne założenia pakietu i rozumieć, kiedy nowe przepisy zaczną mieć praktyczne znaczenie.

Streszczenie artykułu:

• Pakiet AML/CFT obejmuje trzy akty prawne, czyli rozporządzenie AML, dyrektywę AML oraz rozporządzenie ustanawiające AMLA.
• Rozporządzenie AML będzie stosowane bezpośrednio, co oznacza bardziej jednolite obowiązki dla podmiotów zobowiązanych w państwach UE.
• Katalog podmiotów zobowiązanych zostaje rozszerzony, między innymi o agentów piłkarskich i wybrane zawodowe kluby piłkarskie.
• Zmieniają się zasady ustalania beneficjenta rzeczywistego, a próg własnościowy wyniesie co najmniej 25 procent udziałów, akcji lub praw głosu.
• Wprowadzony zostaje unijny limit płatności gotówkowych, co do zasady do 10 000 euro za towary lub usługi.

Czym jest nowy pakiet AML?

Nowy pakiet AML/CFT to zestaw unijnych regulacji, które mają ograniczyć ryzyko wykorzystywania systemu finansowego do prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu. Obejmuje zarówno przepisy bezpośrednio stosowane, jak i regulacje wymagające wdrożenia przez państwa członkowskie.

Najważniejsze znaczenie dla rynku ma rozporządzenie AML 2024/1624, ponieważ tworzy jednolity zbiór obowiązków dla podmiotów zobowiązanych. Dzięki temu podstawowe wymagania AML mają być mniej zależne od różnic w prawie krajowym [1].

Drugim filarem jest dyrektywa AML 2024/1640. Określa ona mechanizmy, które państwa członkowskie mają wprowadzić w swoich systemach prawnych. Dotyczy to między innymi organów nadzoru, rejestrów beneficjentów rzeczywistych, jednostek analityki finansowej oraz zasad dostępu do informacji [2].

Trzecim elementem jest rozporządzenie AMLA 2024/1620, które tworzy unijny Urząd ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy i Finansowaniu Terroryzmu. AMLA ma wspierać spójny nadzór, koordynację działań oraz wymianę informacji w UE [3].

W praktyce pakiet AML oznacza przejście od modelu silnie opartego na krajowych rozwiązaniach do bardziej jednolitego systemu. Dla wielu organizacji będzie to wymagało ponownego sprawdzenia procedur, dokumentacji, oceny ryzyka i zasad identyfikacji klientów.

Kogo obejmą nowe obowiązki AML?

Nowe regulacje AML obejmują przede wszystkim podmioty, które już dziś najczęściej kojarzą się z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. W pierwszej kolejności są to banki, instytucje kredytowe, instytucje finansowe, instytucje płatnicze, firmy inwestycyjne, wybrane podmioty rynku ubezpieczeniowego oraz dostawcy usług związanych z kryptoaktywami. To właśnie te instytucje odgrywają kluczową rolę w monitorowaniu przepływu środków i wykrywaniu podejrzanych transakcji.

Obowiązki AML dotyczą również innych branż i zawodów, w których mogą pojawiać się transakcje o dużej wartości lub trudności z ustaleniem źródła środków. Należą do nich między innymi audytorzy, księgowi, doradcy podatkowi, notariusze, adwokaci, radcy prawni, pośrednicy nieruchomości, dostawcy usług dla spółek i trustów, wybrane podmioty hazardowe, pośrednicy kredytowi oraz podmioty działające w obszarze finansowania społecznościowego.

Nowe przepisy rozszerzają lub doprecyzowują także mniej oczywiste kategorie podmiotów zobowiązanych. Chodzi między innymi o osoby handlujące dobrami kultury i towarami o wysokiej wartości, operatorów migracji inwestycyjnej, niefinansowe holdingi mieszane, agentów piłkarskich oraz zawodowe kluby piłkarskie przy wybranych transakcjach, np. związanych ze sponsorami, inwestorami, pośrednikami lub transferami zawodników.

Rozszerzenie katalogu podmiotów pokazuje, że ryzyko AML nie dotyczy wyłącznie sektora bankowego. Może pojawić się wszędzie tam, gdzie występują wysokie wartości transakcji, złożone struktury właścicielskie lub trudność w ustaleniu faktycznego źródła pieniędzy.

Warto zapamiętać najważniejsze grupy objęte obowiązkami AML:

• banki i instytucje kredytowe,

• instytucje finansowe, płatnicze, inwestycyjne i wybrane podmioty rynku kryptoaktywów,

• audytorzy, księgowi, doradcy podatkowi oraz wybrani prawnicy,

• notariusze, pośrednicy nieruchomości i dostawcy usług dla spółek,

• podmioty hazardowe, crowdfundingowe i pośrednicy kredytowi,

• podmioty handlujące dobrami kultury, metalami szlachetnymi, kamieniami szlachetnymi i towarami o wysokiej wartości,

• operatorzy migracji inwestycyjnej,

• niefinansowe holdingi mieszane,

• agenci piłkarscy i zawodowe kluby piłkarskie przy wybranych transakcjach.

Zakres obowiązków nie będzie jednak identyczny dla każdego podmiotu. Powinien zależeć od rodzaju działalności, poziomu ryzyka, klientów oraz charakteru realizowanych transakcji.

Jak zmienia się identyfikacja beneficjenta rzeczywistego?

Jedną z najważniejszych zmian jest doprecyzowanie zasad ustalania beneficjenta rzeczywistego. Beneficjentem rzeczywistym jest osoba fizyczna, która posiada własność lub sprawuje kontrolę nad podmiotem. Nowe przepisy kładą nacisk na rzeczywisty wpływ, a nie tylko formalny wpis w dokumentach.

W przypadku podmiotów korporacyjnych istotny będzie próg co najmniej 25 procent udziałów, akcji, praw głosu lub innych udziałów własnościowych. To ważne, ponieważ wcześniejsze podejście było często kojarzone z progiem przekraczającym 25 procent [1].

Znaczenie ma także własność pośrednia. Jeżeli osoba fizyczna posiada udziały przez inne spółki lub kilka łańcuchów własności, konieczne może być obliczenie jej rzeczywistego udziału przez mnożenie i sumowanie udziałów w strukturze.

Rozporządzenie przewiduje również możliwość niższych progów dla kategorii podmiotów o podwyższonym ryzyku. W takich przypadkach próg może zostać obniżony maksymalnie do 15 procent, ale wymaga to odpowiedniej procedury i oceny ryzyk na poziomie unijnym [1].

Nowe przepisy doprecyzowują także pojęcie kontroli. Kontrola może wynikać z udziałów własnościowych, lecz również z innych środków, które pozwalają wywierać znaczący wpływ na decyzje podmiotu. To ważne przy złożonych strukturach, umowach lub relacjach korporacyjnych.

Dla organizacji oznacza to potrzebę uważnego badania struktury własnościowej. Nie wystarczy mechaniczne sprawdzenie udziałowców. Konieczne jest zrozumienie, kto faktycznie może wpływać na decyzje i kto korzysta z działalności podmiotu.

Jakie znaczenie mają rejestry beneficjentów rzeczywistych?

Dyrektywa AML porządkuje zasady prowadzenia centralnych rejestrów beneficjentów rzeczywistych. Państwa członkowskie mają zapewnić, aby informacje w rejestrach były adekwatne, dokładne i aktualne [2].

Organy prowadzące rejestry powinny mieć uprawnienia do żądania danych, informacji i dokumentów, które pozwolą zweryfikować beneficjentów rzeczywistych. Może to obejmować dokumenty dotyczące struktury własnościowej, porozumień umownych lub innych relacji wpływających na kontrolę.

Istotna zmiana dotyczy dostępu do danych. Po wyroku TSUE w sprawach C-37/20 i C-601/20 ograniczono podejście oparte na powszechnym dostępie do informacji o beneficjentach rzeczywistych. Nowy model zakłada dostęp między innymi dla organów oraz osób, które wykażą uzasadniony interes [4].

To rozwiązanie próbuje godzić dwa cele. Z jednej strony chodzi o przejrzystość struktur i skuteczne przeciwdziałanie nadużyciom. Z drugiej strony konieczna jest ochrona prywatności i danych osobowych osób fizycznych.

W rejestrach mogą pojawiać się także informacje dotyczące powiązań z osobami lub podmiotami objętymi ukierunkowanymi sankcjami finansowymi. Ma to ułatwić wykrywanie ryzyk związanych z obchodzeniem sankcji oraz ukrywaniem rzeczywistych relacji kontrolnych.

Jeżeli beneficjenta rzeczywistego nie da się ustalić, nowe regulacje przewidują obowiązek złożenia odpowiedniego oświadczenia wraz z uzasadnieniem. W takim przypadku wymagane mogą być dane osób z kadry kierowniczej wyższego szczebla [2].

Jak będą wyglądać środki należytej staranności?

Środki należytej staranności wobec klienta pozostają podstawą systemu AML. Podmioty zobowiązane powinny identyfikować klienta, weryfikować jego dane, rozumieć cel relacji oraz oceniać ryzyko związane z transakcją.

Rozporządzenie AML wskazuje okoliczności, w których stosowanie tych środków jest wymagane. Dotyczy to między innymi nawiązywania stosunków gospodarczych oraz przeprowadzania transakcji sporadycznych o wartości co najmniej 10 000 euro lub równowartości tej kwoty [1].

Obowiązek może powstać także niezależnie od wartości transakcji. Dotyczy to sytuacji, gdy istnieje podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, pojawiają się wątpliwości co do prawdziwości danych albo nie jest jasne, czy dana osoba działa jako klient lub w imieniu klienta.

Kluczowe działania w ramach należytej staranności obejmują:

• identyfikację klienta i weryfikację jego danych.
• ustalenie beneficjenta rzeczywistego.
• rozumienie celu i charakteru relacji gospodarczej.
• ocenę ryzyka klienta oraz transakcji.
• bieżące monitorowanie relacji i aktualizację informacji.

W praktyce szczególne znaczenie ma nie tylko zebranie danych, lecz także ich sensowna ocena. Podmiot zobowiązany powinien rozumieć, w czyim imieniu lub na czyją rzecz przeprowadzana jest transakcja.

Nowy pakiet wzmacnia podejście oparte na ryzyku. Oznacza to, że bardziej ryzykowne relacje wymagają większej uwagi, a mniej ryzykowne mogą uzasadniać proporcjonalne działania.

Czy outsourcing AML nadal będzie możliwy?

Outsourcing zadań AML pozostaje możliwy, ale nowe przepisy dokładniej określają jego granice. Podmiot zobowiązany może powierzyć usługodawcy wybrane zadania związane z wykonywaniem obowiązków AML, jednak nie może przenieść na niego odpowiedzialności za zgodność z prawem.

Przed rozpoczęciem outsourcingu konieczne będzie zgłoszenie takiego rozwiązania organowi nadzoru. Usługodawca powinien rozumieć specyfikę działalności podmiotu zobowiązanego i wykonywać zadania w sposób, który nie obniża jakości procedur ani kontroli [1].

Nie wszystkie czynności mogą być zlecane na zewnątrz. Zakazane jest przekazanie zadań o kluczowym znaczeniu decyzyjnym. Dotyczy to między innymi zatwierdzania strategii, procedur i środków kontroli, decyzji o profilu ryzyka klienta oraz decyzji o nawiązaniu relacji gospodarczej.

Outsourcing nie może utrudniać nadzoru ani osłabiać systemu kontroli wewnętrznej. Jeżeli podmiot korzysta z zewnętrznego wsparcia, powinien nadal rozumieć własne ryzyka, kontrolować jakość wykonywanych działań i zapewnić dostęp do informacji.

Dla organizacji, które już korzystają z outsourcingu AML, nowe przepisy oznaczają potrzebę przeglądu umów, zakresów obowiązków i zasad raportowania. Szczególnie ważne jest oddzielenie czynności technicznych od decyzji, które muszą pozostać po stronie podmiotu zobowiązanego.

Co zmieni limit płatności gotówkowych?

Rozporządzenie AML wprowadza ogólnounijny limit dużych płatności gotówkowych za towary lub usługi. Co do zasady osoby prowadzące handel towarami lub świadczące usługi mogą przyjmować albo dokonywać płatności w środkach pieniężnych tylko do kwoty 10 000 euro lub równowartości tej kwoty [1].

Limit ma zastosowanie niezależnie od tego, czy transakcja jest jedną operacją, czy kilkoma operacjami, które wydają się ze sobą powiązane. Ma to ograniczyć dzielenie płatności w celu obejścia progu.

Pojęcie środków pieniężnych obejmuje nie tylko gotówkę. W praktyce znaczenie mogą mieć także zbywalne papiery na okaziciela, określone towary używane jako płynne środki przechowywania wartości oraz karty przedpłacone.

Państwa członkowskie mogą przyjąć niższe limity po spełnieniu określonych warunków. Jeżeli w danym państwie obowiązują już niższe progi, mogą one pozostać w mocy po odpowiednim powiadomieniu Komisji [1].

Limit nie obejmuje wszystkich płatności. Wyłączone są między innymi płatności pomiędzy osobami fizycznymi, które nie działają w ramach obowiązków zawodowych, oraz określone płatności lub depozyty dokonywane w lokalach instytucji finansowych.

Dla przedsiębiorców oznacza to potrzebę kontroli form płatności, szczególnie w branżach, w których nadal występują transakcje gotówkowe o wysokiej wartości.

Jakie uprawnienia otrzyma AMLA?

AMLA to nowy unijny urząd, którego zadaniem jest wzmocnienie spójności systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Siedziba urzędu znajduje się we Frankfurcie nad Menem, a jego rola ma obejmować koordynację, nadzór i wydawanie wytycznych [3].

Urząd ma wspierać identyfikację ryzyk AML/CFT na rynku wewnętrznym. Ma także przyczyniać się do wysokiej jakości nadzoru oraz harmonizacji praktyk stosowanych przez jednostki analityki finansowej i organy nadzorcze.

Znaczenie AMLA będzie widoczne szczególnie w obszarach, w których dotąd praktyki państw członkowskich różniły się od siebie. Jednolite wytyczne mogą ułatwić interpretację obowiązków i ograniczyć rozbieżności między krajowymi systemami.

AMLA ma również wspierać współpracę między jednostkami analityki finansowej. To ważne, ponieważ ryzyka AML bardzo często mają charakter transgraniczny. Przepływ środków, struktury spółek i relacje biznesowe mogą obejmować kilka jurysdykcji jednocześnie.

Nowy urząd nie zastąpi wszystkich organów krajowych. Jego zadaniem będzie jednak zwiększenie spójności działań, wzmocnienie nadzoru i tworzenie wspólnych standardów na poziomie Unii Europejskiej.

Kiedy nowe przepisy zaczną obowiązywać?

Terminy wejścia w życie i stosowania nowych przepisów są zróżnicowane. Rozporządzenie AML będzie co do zasady stosowane od 10 lipca 2027 r. Wyjątek dotyczy wybranych podmiotów, takich jak agenci piłkarscy i zawodowe kluby piłkarskie, dla których przewidziano późniejszy termin, czyli 10 lipca 2029 r. [1].

Państwa członkowskie mają przyjąć przepisy niezbędne do wykonania dyrektywy AML zasadniczo do 10 lipca 2027 r. Inne terminy dotyczą wybranych zagadnień, takich jak dostęp do informacji o beneficjentach rzeczywistych oraz pojedynczy punkt dostępu do informacji o nieruchomościach [2].

Z perspektywy organizacji ważne jest, że harmonogram daje czas na przygotowanie. Nie powinien być jednak traktowany jako powód do odkładania zmian. Analiza statusu podmiotu, ocena ryzyka, przegląd procedur i danych o beneficjentach mogą wymagać wielu etapów.

Warto spojrzeć na najważniejsze daty:

Zmiany należy traktować jako proces, a nie jednorazową aktualizację dokumentów. Podmiot zobowiązany powinien zadbać o to, aby procedury były zrozumiałe, wykonalne i dopasowane do realnych ryzyk działalności.

Jakie sankcje przewiduje nowy system?

Dyrektywa AML wzmacnia narzędzia nadzorcze. Jednym z ważnych rozwiązań są okresowe kary administracyjne, które mają motywować podmioty zobowiązane do terminowego wykonania środków nadzorczych [2].

Kary okresowe mogą być stosowane wtedy, gdy podmiot przez dłuższy czas nie przywraca zgodności z przepisami. Ich celem nie jest wyłącznie ukaranie naruszenia, ale przede wszystkim wymuszenie wykonania obowiązku.

Przy ustalaniu wysokości takich kar organy nadzoru powinny brać pod uwagę między innymi obrót podmiotu, rodzaj naruszenia oraz jego wagę. Sankcja ma być skuteczna, proporcjonalna i odstraszająca.

Istotne znaczenie ma także publikowanie informacji o karach i środkach administracyjnych. Taka publikacja może pełnić funkcję ostrzegawczą dla rynku i informować inne podmioty o ryzykach związanych z danym podmiotem zobowiązanym.

Nowy system pokazuje, że samo posiadanie dokumentów AML może nie wystarczyć. Liczy się realne stosowanie procedur, aktualność danych, właściwa ocena ryzyka oraz zdolność do wykazania zgodności przed organem nadzoru.

Podsumowanie

Nowy pakiet AML tworzy bardziej jednolite, szczegółowe i wymagające ramy przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w Unii Europejskiej. Największe znaczenie mają rozszerzenie katalogu podmiotów zobowiązanych, nowe zasady ustalania beneficjenta rzeczywistego, wzmocnienie rejestrów, limit płatności gotówkowych, doprecyzowanie outsourcingu oraz powołanie AMLA. Zmiany nie powinny być traktowane jako formalność. Dla wielu organizacji będą oznaczały konieczność przeglądu procedur, oceny ryzyka, danych o klientach i struktury odpowiedzialności. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej analizy prawnej konkretnego przypadku.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania