1. Wykluczenie/wykreślenie: istota i przesłanki
• Wykluczenie członka – sankcja za zawinione zachowanie: wina umyślna lub rażące niedbalstwo, gdy dalsze pozostawanie członka w spółdzielni nie da się pogodzić ze statutem lub dobrymi obyczajami; statut musi określać przyczyny wykluczenia (art. 24 § 2 u.p.s.).
• Wykreślenie członka – dotyczy członka niewykonującego obowiązków statutowych z przyczyn przez niego niezawinionych; statut określa przyczyny wykreślenia (art. 24 § 3 u.p.s.).
• Specyfika banku spółdzielczego – powiązanie z udziałami i funduszami własnymi, możliwość wstrzymania lub ograniczenia zwrotu wpłat na udziały (art. 10c u.f.b.s.) oraz stosowanie tych regulacji odpowiednio w razie wykluczenia/wykreślenia (art. 10e u.f.b.s.).
2. Organ właściwy, rola statutu
• Organ podejmujący uchwałę – wykluczenia/wykreślenia dokonuje, stosownie do postanowień statutu, rada nadzorcza albo walne zgromadzenie (art. 24 § 4 u.p.s.).
• Obowiązek wysłuchania członka – organ ma obowiązek wysłuchać wyjaśnień zainteresowanego członka przed podjęciem uchwały (art. 24 § 4 u.p.s.).
• Rola statutu banku – doprecyzowanie przyczyn wykluczenia/wykreślenia, trybu postępowania, terminów odwołań, form doręczeń, wzajemne relacje organów.
3. Uchwała o wykluczeniu/wykreśleniu i jej doręczenie
• Treść uchwały i uzasadnienia – obowiązek zawiadomienia członka na piśmie o wykluczeniu/wykreśleniu wraz z uzasadnieniem w terminie 2 tygodni od dnia podjęcia uchwały; uzasadnienie musi wskazywać, które zachowania członka wyczerpują przesłanki statutowe (art. 24 § 5 u.p.s.).
• Skutek niezgłoszenia zmiany adresu – zwrócone zawiadomienie z powodu niezgłoszenia zmiany adresu ma moc prawną doręczenia (art. 24 § 5 zd. 3 u.p.s.).
• Doręczenia elektroniczne – w przypadku doręczenia z wykorzystaniem usługi rejestrowanego doręczenia elektronicznego dzień doręczenia ustala się zgodnie z ustawą o doręczeniach elektronicznych (art. 24 § 6a u.p.s.).
4. Postępowanie odwoławcze i sądowe
• Odwołanie do walnego zgromadzenia – jeśli organem właściwym jest rada nadzorcza, członek może odwołać się do walnego zgromadzenia w terminie określonym w statucie, a jeśli statut nie przewiduje postępowania wewnątrzspółdzielczego – w terminie miesiąca od doręczenia zawiadomienia (art. 24 § 6 pkt 1 i § 9 u.p.s.).
• Zaskarżenie uchwały rady nadzorczej do sądu – alternatywnie członek może w ciągu 6 tygodni od doręczenia uchwały z uzasadnieniem wytoczyć powództwo o uchylenie uchwały, przy odpowiednim stosowaniu art. 42 u.p.s. (art. 24 § 6 pkt 2 u.p.s.).
• Skuteczność wykluczenia/wykreślenia – następuje z chwilą bezskutecznego upływu odpowiednich terminów do zaskarżenia (do sądu lub do walnego) lub rozpatrzenia odwołania (art. 24 § 10 u.p.s.).
• Powództwa i właściwość sądu – sprawy o istnienie członkostwa, wykluczenie/wykreślenie oraz roszczenia z tytułu niezgodnego z prawem wykluczenia/wykreślenia
• Zaskarżanie uchwał walnego zgromadzenia – uchwała sprzeczna z ustawą jest nieważna, uchwała sprzeczna ze statutem lub dobrymi obyczajami może być zaskarżona; w sprawach wykluczenia/wykreślenia prawo zaskarżenia przysługuje wyłącznie wykluczonemu/ wykreślonemu członkowi (art. 42 § 2–4 u.p.s.).
5. Skutki ustania członkostwa i rozliczenie udziałów
• Zwrot udziałów – relacja między obowiązkiem rozliczenia udziałów po ustaniu członkostwa wynikającym z Prawa spółdzielczego a uprawnieniem zarządu banku do wstrzymania albo ograniczenia zwrotu wpłat na udziały (art. 10c u.f.b.s.), stosowanym odpowiednio przy wykluczeniu/wykreśleniu (art. 10e u.f.b.s.).
6. Błędy formalne, ryzyka i dobre praktyki
• Typowe uchybienia – brak wysłuchania członka; podjęcie uchwały przez niewłaściwy organ; niewłaściwe lub spóźnione doręczenie; brak szczegółowego uzasadnienia; mylenie przesłanek wykluczenia z przesłankami wykreślenia.
• Ryzyka procesowe – powództwa o uchylenie uchwały, ustalenie członkostwa i odszkodowanie; wpływ sporów na reputację banku,
• Dobre praktyki – opracowanie szczegółowej procedury wewnętrznej wykluczania/ wykreślania; wzory uchwał i uzasadnień; check lista formalna dla rady nadzorczej; stała współpraca z radcą prawnym i działem compliance;