1. Powstanie członkostwa i przyjęcie w poczet członków
• Status banku spółdzielczego – bank spółdzielczy jest bankiem będącym spółdzielnią, do którego w zakresie nieuregulowanym w ustawie sektorowej stosuje się Prawo spółdzielcze.
• Statut jako kluczowy dokument – statut musi określać zasady i tryb przyjmowania członków oraz wypowiadania, wykreślania i wykluczania członków, wysokość i ilość udziałów oraz terminy ich wnoszenia i zwrotu.
• Procedura przyjęcia – wymogi co do deklaracji przystąpienia, danych identyfikacyjnych, oświadczeń (m.in. dotyczących liczby udziałów), powiązanie z art. 16 Prawa spółdzielczego, czy istnieje roszczenie o przyjęcie w poczet członków spółdzielni.
2. Gromadzenie i aktualizacja danych członka
• Zakres danych członka – wynikający ze statutu (identyfikacja, dane kontaktowe, informacje o liczbie udziałów, dane wymagane przepisami ostrożnościowymi i AML) – osadzony w ogólnej zasadzie, że spółdzielnia prowadzi działalność na podstawie ustawy i statutu.
• Prawo spółdzielni do żądania danych i ich uzupełnienia – jako element wykonywania obowiązków członka dbania o dobro spółdzielni oraz przestrzegania przepisów prawa i statutu (art. 18 § 5–6 Prawa spółdzielczego); konsekwencje nieprzekazywania danych (możliwie przesłanki wykreślenia, trudności w doręczeniach).
• Aktualizacja danych i rejestr PESEL – szczególne rozwiązanie dla banków spółdzielczych: po upływie 5 lat od ostatniej czynności członka bank może wystąpić o dane z rejestru PESEL w celu ustalenia, czy członek żyje, a w razie śmierci – datę zgonu.
3. Prawa i obowiązki członka – obsługa bieżąca
• Podstawowy katalog praw członka – prawo do uczestniczenia w walnym zgromadzeniu lub zebraniu grupy członkowskiej, prawo wyboru i bycia wybieranym do organów, prawo do informacji (dostęp do statutu, regulaminów, uchwał, protokołów, sprawozdań, umów z osobami trzecimi), prawo zgłaszania wniosków, udział w nadwyżce bilansowej, prawo do świadczeń spółdzielni.
• Granice prawa do informacji – możliwość odmowy wglądu do umów z osobami trzecimi, gdy naruszałoby to ich prawa albo interes spółdzielni; prawo członka do wystąpienia do sądu rejestrowego o zobowiązanie spółdzielni do udostępnienia umów.
• Obowiązki członka – przestrzeganie prawa, statutu, regulaminów, dbanie o dobro i rozwój spółdzielni, uczestnictwo w realizacji zadań statutowych.
4. Udziały członkowskie: niezbywalność, zapis na wypadek śmierci, dziedziczenie
• Niezbywalność udziałów – udziały członkowskie w banku spółdzielczym są niezbywalne (nie podlegają obrotowi między żyjącymi).
• Dziedziczenie udziałów – spadkobierca zmarłego członka dziedziczy udziały, jeśli jest członkiem banku lub złoży deklarację przystąpienia; przy kilku spadkobiercach muszą wskazać jednego do wykonywania uprawnień wynikających z udziałów.
• Zapis udziałów na wypadek śmierci (dyspozycja członka) – członek może w deklaracji przystąpienia lub osobnym pisemnym oświadczeniu wskazać osobę, której bank po jego śmierci wypłaci udziały i inne należności związane z udziałami; te udziały i należności nie wchodzą do spadku, a wskazanie można zmieniać lub odwoływać.
• Roszczenie spadkobiercy o członkostwo – spadkobiercy dziedziczącemu udziały przysługuje roszczenie o przyjęcie w poczet członków bez wpisowego; członkostwo powstaje ze skutkiem od dnia śmierci spadkodawcy, a w razie odmowy bądź braku deklaracji bank musi wypłacić równowartość udziałów zgodnie ze statutem.
5. Zakończenie członkostwa: wystąpienie, śmierć, wykluczenie, wykreślenie
• Ogólne zasady ustania członkostwa – wynikają z Prawa spółdzielczego (wystąpienie, wykluczenie, wykreślenie) oraz z przepisów o przymusowej restrukturyzacji (umorzenie udziałów przez BFG powoduje ustanie członkostwa – wzmianka).
• Wykluczenie i wykreślenie – spółdzielnia może rozwiązać stosunek członkostwa wyłącznie przez wykluczenie albo wykreślenie; wykluczenie – przy winie umyślnej lub rażącej niedbałości, gdy dalsze pozostawanie jest sprzeczne ze statutem/dobrymi obyczajami; wykreślenie – przy niewykonywaniu obowiązków z przyczyn niezawinionych, obie instytucje muszą mieć przesłanki statutowe.
• Organ właściwy, procedura i doręczenia – uchwałę o wykluczeniu/wykreśleniu podejmuje rada nadzorcza lub walne, członek musi być wysłuchany, a uchwała wraz z uzasadnieniem doręczona w terminie 2 tygodni; szczególne reguły dla doręczeń elektronicznych oraz skuteczności zawiadomień zwróconych z powodu niezgłoszenia zmiany adresu.
• Odwołania i powództwa – odwołanie do walnego zgromadzenia (jeśli statut przewiduje) albo powództwo o uchylenie uchwały rady w terminie 6 tygodni od doręczenia; członek może iść od razu do sądu bez wyczerpania trybu wewnętrznego; przepisy o nieważności uchwał sprzecznych z ustawą/statutem (art. 42 Prawa spółdzielczego).
• Śmierć członka – ustanie członkostwa co do zasady z chwilą śmierci, przy czym szczególne skutki dla udziałów wynikają z art. 10d u.f.b.s.
6. Zwrot udziałów, rozliczenia
• Zwrot udziałów po ustaniu członkostwa – wynika ze statutu (terminy i sposób zwrotu, zasady rozliczenia); w banku spółdzielczym szczególne znaczenie ma możliwość wstrzymania lub ograniczenia zwrotu wpłat na udziały z przyczyn ostrożnościowych, stosowana odpowiednio w przypadku wykluczenia, wykreślenia lub skreślenia członka.
7. Dobre praktyki, compliance i ochrona danych
• Statut i regulaminy– doprecyzowanie w statucie zasad przyjmowania członków, katalogu danych, zasad aktualizacji, przyczyn wykluczenia/wykreślenia, procedury obsługi zapisu udziałów na wypadek śmierci oraz dziedziczenia.
• Obsługa wniosków i skarg – zgodnie z prawem do informacji (art. 18 Prawa spółdzielczego) oraz obowiązkami informacyjnymi banków wobec klientów wynikającymi z Prawa bankowego (m.in. przejrzyste ogłaszanie informacji w oddziałach, uwzględnienie osób ze szczególnymi potrzebami).
• Ochrona danych członków – powiązanie obowiązku gromadzenia danych członków z regulacjami bankowymi (tajemnica bankowa, obowiązki AML, systemy rachunków bankowych); zasady korzystania z PESEL w obsłudze członków banku spółdzielczego.